🌍 İklim Müzakereleri: IPCC’den Paris Anlaşması’na Uzanan Yol

🌍 İklim Müzakereleri: IPCC’den Paris Anlaşması’na Uzanan Yol

📍 1988: IPCC'nin Kuruluşu

1958’de Keeling Eğrisi’yle başlayan ölçümler, atmosferdeki CO₂ seviyelerinin sürekli arttığını gösterdi. Bu artışın hızı karşısında bilim insanlarının harekete geçmesi gerekiyordu. Ancak yalnızca veri üretmek yetmiyordu. Bu bilgiler uluslararası karar alıcılara, politikalara, gerçek eylemlere dönüşmeliydi. İşte bu nedenle 1988 yılında, Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ile Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) iş birliğiyle IPCC (Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli) kuruldu.

IPCC, kendi başına araştırma yapmayan, ancak binlerce gönüllü bilim insanının katkılarıyla dünyadaki iklim değişikliğiyle ilgili tüm bilimsel bilgiyi derleyen, değerlendiren ve en kapsamlı biçimde karar vericilere sunan bağımsız bir uluslararası yapıdır. Temel amacı, hükümetlerin iklim değişikliği politikalarını şekillendirirken en güncel ve tarafsız bilimsel verilere dayanmasını sağlamaktır.

IPCC'nin en önemli çıktılarından biri, düzenli aralıklarla yayımladığı Değerlendirme Raporları'dır (Assessment Reports - AR). Bu raporlar, iklim değişikliğinin fiziksel bilim temeli, etkileri, uyumu ve kırılganlığı ile iklim değişikliğinin azaltılması gibi konuları detaylıca inceler. Her rapor, on binlerce bilimsel makalenin titiz bir derlemesi ve hakemli değerlendirmelerinden oluşur. Bu kapsamlı raporlar, uluslararası iklim müzakerelerinde ve Paris Anlaşması gibi küresel sözleşmelerin hazırlanmasında temel bilimsel referans noktası olarak kabul edilir. Örneğin, 1992 Rio Zirvesi'ne giden yolda ilk IPCC raporları kilit rol oynamıştır.

📍 1992: Rio Zirvesi ve UNFCCC’nin Doğuşu

IPCC’nin hazırladığı ilk raporun ardından, dünya liderleri iklim değişikliğini küresel ölçekte bir sorun olarak kabul etmek zorunda kaldı. 1992’de Brezilya'nın Rio kentinde düzenlenen Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı (UN Earth Summit), bugün devam eden iklim müzakerelerinin temelini attı. Bu zirvede, iklim değişikliğine karşı ülkelerin ortak ama farklılaştırılmış sorumlulukları olduğu vurgulandı ve UNFCCC (Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi) imzaya açıldı. Amaç, sera gazı salımlarını tehlikeli seviyeye ulaşmadan sınırlamaktı. UNFCCC, bir çerçeve sözleşmesi olup, ülkelerin sera gazı emisyonlarını düzenleme konusunda genel bir taahhüt içermekteydi, ancak belirli bir zaman çizelgesi veya bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri sunmuyordu. Bu durum, gelecekteki daha somut adımların atılması için zemin hazırlasa da, erken aşamada eylemsizliğe davetiye çıkardığı tartışmalara yol açmıştı.

İklim müzakerelerinin en temel ve tartışmalı konularından biri, ülkelerin ortak ama farklılaştırılmış sorumlulukları ilkesidir. Bu, tüm ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele etme sorumluluğu olduğunu, ancak bu sorumluluğun tarihsel emisyonlar, mevcut ekonomik kapasiteler ve kalkınma düzeyleri göz önüne alınarak farklılaştırılması gerektiğini ifade eder.

UNFCCC kapsamında ülkeler temel olarak şu gruplara ayrılmıştır:

Ek-I Ülkeleri: Bu grup, sanayileşmiş ülkeler ile geçiş ekonomisine sahip ülkeleri (Doğu Avrupa ve eski Sovyetler Birliği ülkeleri) kapsar. Tarihsel olarak sera gazı emisyonlarına en çok katkıda bulunmuş ve ekonomik olarak daha güçlü kabul edilen bu ülkelerin, emisyon azaltımı konusunda daha büyük sorumluluklar alması beklenir. Kyoto Protokolü kapsamında bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri verilen ülkeler Ek-I ülkeleridir.

Ek-II Ülkeleri: Bu grup, Ek-I ülkeleri içinde yer alan ve OECD üyesi olan gelişmiş ülkelerden oluşur. Ek-I'deki diğer gelişmekte olan ülkelere ve geçiş ekonomilerine sahip ülkelere finansal ve teknolojik destek sağlama yükümlülükleri bulunur.

Ek-I Dışı Ülkeler (Gelişmekte Olan Ülkeler):
Bu grupta, Ek-I listesinde yer almayan tüm gelişmekte olan ülkeler bulunur. Küresel emisyonlara tarihsel katkıları daha az olduğu ve kalkınma ihtiyaçları olduğu gerekçesiyle, Kyoto Protokolü kapsamında bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri verilmemiştir. Ancak iklim değişikliğinin etkilerine karşı daha kırılgan oldukları kabul edilir.

📍 1997: Kyoto Protokolü 

UNFCCC’yi imzalayan ülkeler her yıl bir “Taraflar Konferansı” (COP) düzenlemeye başladı. COP3, yani 1997 Kyoto zirvesinde ise tarihte ilk defa bağlayıcı bir anlaşma ortaya çıktı: Kyoto Protokolü. Bu protokolle gelişmiş ülkeler (Ek-I ülkeleri) sera gazı emisyonlarını belirli oranlarda azaltma sözü verdiler. Ancak protokol, hem kapsayıcılık hem de uygulama açısından önemli zorluklarla karşılaştı. Örneğin, en büyük kirleticilerden biri olan Amerika Birleşik Devletleri Protokol'e hiçbir zaman taraf olmadı, Kanada gibi bazı ülkeler ise imzalamalarına rağmen sonradan çekildi. Ayrıca, gelişmekte olan ülkeler; aralarında Çin ve Hindistan gibi hızla sanayileşen büyük ekonomiler de olmasına rağmen, yükümlülük altına alınmadı. Bu durum, "tarihsel sorumluluk" ve "adil paylaşım" tartışmalarını körükleyerek protokolün küresel etkinliğini oldukça sınırladı. Protokolde yer alan karbon ticareti gibi piyasa mekanizmaları emisyon azaltımına katkı sağlasa da, genel hedeflere ulaşmakta yetersiz kaldı. Ülkelerin hedefleri kendi iç siyasi ve ekonomik dinamiklerine göre belirlendiği için, bazı durumlarda yeterli iddia seviyesine ulaşılamaması da bir başka eleştiri noktasıydı. Tüm bu nedenlerle Kyoto Protokolü, iklim değişikliğiyle mücadelede atılan önemli bir ilk adım olsa da, küresel emisyonları anlamlı ölçüde azaltmada yetersiz kaldı ve 2012'de sona erdiğinde iklim krizini yavaşlatma hedefine ulaşılamadı.

📍 2015: Paris Anlaşması

Kyoto Protokolü, iklim mücadelesinde önemli bir ilk adım olsa da, bu boşluğu dolduracak daha kapsayıcı bir anlaşmaya ihtiyaç vardı. İşte bu noktada Paris Anlaşması devreye girdi. Anlaşma, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2°C’nin oldukça altında tutma ve 1.5°C ile sınırlama çabalarını sürdürme hedefiyle imzalandı. En kritik yeniliklerden biri, sadece gelişmiş ülkelerin değil, tüm ülkelerin kendi Ulusal Katkı Beyanlarını (NDC - Nationally Determined Contributions) sunarak bu sürece dahil olmasıydı. Böylece ilk kez, iklimle mücadelede herkesin sorumluluğu oldu.

Ancak Paris Anlaşması ülkelerden belirli bir emisyon kesintisi oranı için hukuken bağlayıcı bir zorunluluk getirmedi. Yani, verilen sözler yasal bir yaptırıma tabi değil, tamamen ülkelerin kendi iyi niyetlerine ve ulusal kapasitelerine bırakıldı. Paris Anlaşması'nın en zayıf noktası bu oldu. Karbon azaltım hedeflerinin gönüllülük esasına dayanması, ülkelerin yeterince iddialı hedefler belirlememesine ve verilen sözleri yerine getirme konusunda ülkelerin esnek davranmalarına yol açtı. Mevcut NDC'ler, hedeflenen 1.5°C veya 2°C sıcaklık artışını sınırlamak için gereken azaltımın çok altında kalıyor. Anlaşma, bu açığı kapatmak için her beş yılda bir NDC'lerin güncellenmesi ve iddia seviyesinin artırılması mekanizmasını içerse de, iklim krizinin aciliyeti düşünüldüğünde bu sürecin hızı yeterli mi, işte orası tartışmalı ama yeterli olmadığı aşikar.

Bu eleştirilere rağmen Paris Anlaşması, iklim değişikliğiyle mücadelede küresel iş birliğini canlandırması, tüm ülkeleri sürece dahil etmesi ve net bir uzun vadeli hedef belirlemesi açısından tarihi bir anlaşma ve başarı olarak kabul ediliyor. Ama asıl zorluk, kâğıt üzerindeki bu hedeflere ulaşmak için ulusal düzeyde somut ve yeterli politikaların hayata geçirilmesi. Yani tüm sorumluluk ülkelerin üzerinde ve insiyatifinde.

Türkiye'nin İklim Müzakerelerindeki Konumu

Türkiye, coğrafi konumu ve kalkınma düzeyi itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer almaktadır. Ancak iklim müzakerelerindeki konumu oldukça karmaşıktır.

Türkiye, UNFCCC’ye ilk imza attığında Ek-I ülkeleri listesinde yer alıyordu. Bu, Kyoto Protokolü döneminde (2009’da taraf olduğu) gelişmiş ülke olarak emisyon azaltım yükümlülüğü alması anlamına geliyordu. Ancak Türkiye, tarihsel emisyonlara katkısının düşük olması ve kalkınma sürecini sürdürmesi nedeniyle bu konumun adil olmadığını savunmuştur.

İklim değişikliğiyle mücadelede ilk önemli ulusal hedefini ise 2015 yılında Paris Anlaşması'na sunulan Niyet Edilen Ulusal Katkı Beyanı (INDC) ile açıklamıştır. Bu beyanda, 2012 yılı referans alınarak, sera gazı emisyonlarının 2030 yılına kadar %21 oranında artıştan azaltım hedefi benimsenmiştir. Bu, "mutlak azaltım" (yani emisyonların gerçekten düşürülmesi) yerine, "referans senaryodan azaltım" (yani emisyonların öngörülenden daha az artması) anlamına geliyordu. Bu hedef, uluslararası camiada yeterince iddialı bulunmamış ve Türkiye'nin potansiyelinin altında kaldığı eleştirilerine maruz kalmıştır. 

Uzun süren müzakereler ve diplomatik çabalar sonucunda Türkiye, 2021 yılında Glasgow'da düzenlenen COP26 Zirvesi'nde önemli bir adım attı. Birleşmiş Milletler karar metninde, Türkiye'nin Ek-I ülkeleri listesinden çıkarılması ve kalkınmakta olan ülke statüsüne geçiş talebinin dikkate alınacağı ifade edildi. Bu gelişme, Türkiye'nin iklim finansmanına erişimini kolaylaştırması ve emisyon azaltım hedeflerinde daha esnek bir pozisyona sahip olması potansiyeli taşıyor.

Türkiye bu statü değişikliğinin ardından Türkiye, Paris Anlaşması'nı onaylamış ve 2053 yılı için net sıfır emisyon hedefini ilan etmiştir. Bu hedef doğrultusunda da 2023 yılında güncellenmiş Ulusal Katkı Beyanı'nı (NDC) sunarak, 2012 baz yılına göre 2030 yılında %41 oranında artıştan azaltım hedefi belirlemiştir. Bu, önceki %21 hedefine göre daha ileri bir adım olsa da, hala mutlak emisyon azaltımını hedeflememesi ve 1.5°C hedefiyle tam uyumlu olmaması nedeniyle eleştiriliyor. 

Peki Tüm Hedeflere Rağmen CO₂ Seviyeleri Ne Diyor?

İklim değişikliği artık yalnızca bilim insanlarının raporlarında ya da strateji belgelerinde tartışılan teknik bir mesele değil. Bugün artık evlerimizde, tarlalarımızda, ormanlarımızda, hatta gündelik yaşantımızın tam ortasında kendini gösteriyor.

Yıllardır süren müzakereler, atılan imzalar, açıklanan hedefler… Her biri küresel ölçekte bir değişim vaadiyle ortaya kondu. Ama tüm bu taahhütlerin atmosferdeki karşılığı ne oldu?

Aşağıdaki değerler bu sorunun cevabını çok açık bir şekilde veriyor. CO₂ seviyesi, yalnızca kağıt üzerinde kalan sözleri değil, gerçekte atılan adımları dikkate alıyor. Gezegen, niyete değil eyleme tepki veriyor.

 Yıl                                                                                CO₂ Seviyesi (ppm)
1750-1850           Sanayi Öncesi Dönem                                        280 ppm

1988                     IPCC'nin Kuruluşu                                               351 ppm

1992                     Rio Zirvesi (UNFCCC)                                         356 ppm

1997                     Kyoto Protokolü                                                  363 ppm

2015                     Paris Anlaşması                                                 400 ppm                

2025                     31 Mayıs                                                              430.48 ppm
Kaynak: NOAA / climate.gov ; https://keelingcurve.ucsd.edu/ 

Her anlaşmaya, her yeni hedefe rağmen, atmosferdeki CO₂ seviyeleri artmaya devam ediyor.
Bu tablo bize çok net bir şey söylüyor. Sadece taahhütlerle değil; somut, uygulanabilir ve adil politikalarla harekete geçmemiz gerekiyor.

Ayrıca en kötüsü tüm bu gerçeklere rağmen insanlarda hala ciddi bir bilgi eksikliği var. "Karbon" denince sadece egzoz dumanı düşünen, 1.5°C hedefini günlük sıcaklık farkı sanan bir algıyla karşı karşıyayız. Oysa durum çok ciddi. Henüz kapsamlı bir iklim yasamız yok. Emisyonları düzenleyen, kontrol eden güçlü bir yasal yapımız yok. Eğitim sistemimiz bu dönüşüme hazır değil. Toplumsal farkındalık düşük. Sessizlik büyük. Bilinç zayıf. Ama tüm bunlara rağmen, hazır olmak zorundayız. Çünkü iklim değişikliğiyle mücadele yalnızca hükümetlerin, politikacıların ya da şirketlerin değil; bireylerin, toplumların, kurumların ve bizlerin de sorumluluğunda.

Birlikte düşüneceğiz, birlikte dönüşeceğiz. 🌱✍️

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Merhaba

Su Krizini Yanlış Yerden Konuşuyoruz

🌍 İklim Kanunu Hakkında